Doorgaan naar hoofdcontent

Vijf jaar op aurora jagen in Nederland

Sinds ik in 2011 voor het eerst de aurora zag in IJsland ben ik besmet met het poollichtvirus. Met enige regelmaat laat de aurora zich ook in Nederland zien, al blijkt het nog een hele kunst om het vast te leggen. De afgelopen vijf jaar heb ik mijn waarnemingen verzameld in een blogbericht poollicht in Nederland.


Dutch Auroraselfie
Een auroaselfie aan de Waddenzee (9 september 2015)


Wanneer is er wat te zien?
Om nog onbegrepen redenen komt de aurora het meest voor rond de maanden maart en september. In die maanden vallen de equinoxen: de momenten waarop de zon recht boven de evenaar staat (20 maart en 23 september). Onlangs legde ik mijn 20e waarneming vast en als ik de statistieken opmaak piekt het poollicht in Nederland inderdaad rond maart en september.

Poollicht in Nederland variërend van vage plaatjes tot kleurrijke voorstellingen.



En wat zie je dan?
In de donkere nacht ziet de camera veel meer kleur dan het blote oog. Het oog moet zich aanpassen aan het donker, iets wat soms wel een half uur kan duren. De camera kan met een goede lens en open diafragma veel meer licht vangen, een hoge ISO maakt de sensor gevoeliger en met een lange sluitertijd worden de kleuren goed vastgelegd. Hoe je het best de aurora fotografeert wordt goed beschreven door Fay Vincent (Schotland) en Patrick Endres  (Alaska). Als je de kleurrijke foto's ziet kan de waarneming met het menselijk oog best tegenvallen. Meestal zie je niet meer dan een licht grijze waas.

Wat de camera ziet...
...wat het oog ziet.
Meer voorbeelden van oog versus camera vind je bij Alistair Hamil (Noord Ierland) en Mike Taylor (Maine, noord-oosten van de VS).

De volgende keer graag een waarschuwing vooraf?
Op twitter en facebook zijn er diverse personen en groepen actief die een alert versturen als er een goede kans op poollicht aan zit te komen. Een enkele keer pikken ook de landelijke media het op. Zo was de poollicht verwachting voor 17 maart 2015 zo goed dat er bijna garantie kon worden gegeven op het zien van poollicht. Helaas is dit een uitzondering.

Op 17 maart 2015 was de poollicht verwachting zo goed
dat er bijna garantie kon worden gegeven op het zien van poollicht.

Het loont de moeite om jezelf iets meer te verdiepen in space weather. Poollicht ontstaat wanneer elektrisch geladen deeltjes van de zon de aarde bereiken. Als die deeltjes in de atmosfeer botsen op zuurstof of stikstof, dan komt er rood of groen licht vrij. Gelijktijdig raakt ook het aardmagnetisch veld verstoord. Omdat dat goed is te meten hebben we daarmee een goede poollicht-indicator te pakken. Er zijn twee Nederlandstalige websites die je hier goed verder helpen: poollicht.info en poollicht.be.

Je eigen spaceweather forecast opmaken?
Om niets te missen kan je er ook voor kiezen je eigen spaceweather verwachting op te maken met data van de NASA, NOAA en het SWPC. Tussen de zon en de aarde hangt de Advanced Composition Explorer  (ACE) sonde. Hiermee meet de NASA hoeveel plasma er van de zon op weg is naar de aarde. Het mooie van ACE is dat je ongeveer 40-60 minuten waarschuwingstijd hebt voordat het effect op aarde merkbaar is.
Voor poollicht zijn twee waarden belangrijk: snelheid en de magnetische oriëntatie. De onderstaande figuur geeft een overzicht van mijn Nederlandse waarnemingen van fotografisch poollicht (kleinste cirkeltjes) en zichtbaar poollicht (middel en grote cirkeltjes).

De omstandigheden voor poollicht in Noord-Nederland zijn kort samen te vatten:
  • Wil de aarde de zonnewind aantrekken, dan moet het interplanetairy magnetic field (IMF) naar het zuiden wijzen. Dit komt er op neer dat de component Bz negatief is.
  • Voorwaarde voor poollicht is dat de ACE solar wind speed > 400 km/s. 
  • Zichtbaar poollicht komt voor bij wind speed > 600 km/s of wanneer Bz < -10 nT.
ACE meet ook de dichtheid van de zonnewind. Uit de waarnemingen blijkt poollicht zowel bij lage als bij hoge dichtheden voorkomt.

Als bovenstaande factoren lang genoeg aanhouden dan staat dat garant voor verschijning van de aurora op hogere breedtegraad. Voor de genoemde waarden krijgt Nederland daar meestal ook wat van mee, met een verschijningsduur variërend van enkele minuten tot meerdere uren. Helaas zijn er nog wel een heleboel showstoppers, zoals mist, bewolking, heldere maan of lichtvervuiling

Er moeten natuurlijk geen wolken voor de aurora schuiven (27 februari 2014)


De Kp index
Veel websites gebruiken de Kp-index als indicator voor de kans op poollicht.
  • De vuistregel voor poollicht in Nederland is een Kp van 7 of hoger.
    Maar liefst 75% van mijn waarnemingen in Friesland waren bij een lagere Kp (4, 5 en 6). Hier zaten uitschieters tussen met zwak zichtbaar poollicht bij Kp=4 en zichtbaar poollicht bij Kp=5.
  • De Kp-index wordt om de drie uur berekend over de afgelopen drie uur. Als waarschuwing vooraf is de officiële Kp dus niet zo geschikt. Een simpel vuistregeltje kan uitkomst bieden:
              Kp = ACE solar wind speed /100.

Een waarschuwing langer vooraf
Hoe voorspelbaar zijn de windspeed en polariteit van het IMF? Dat hangt er van af wat de veroorzaker is.
  • Uit een coronal hole op de zon stroomt een goed te modelleren zonnewind.
  • Bij een zonnevlam komt er soms een coronal massa ejection (CME) vrij. De grilligheid van een dergelijk uitbarsting is minder goed te modelleren.
  • De polariteit van het IMF is in beide gevallen beperkt of niet te modelleren.
Voor een goede kans op poollicht moeten we het in Nederland meestal meer hebben van CME's dan van de zonnewind. Het model WSA-ENLIL berekent de snelheid (en dichtheid) van de resulterende plasmawolk als functie van tijd. Daarmee is enkele dagen vooruit een schatting te maken van de kans op poollicht. De afgelopen jaren is de verwachting met ENLIL steeds beter geworden..


Op de avonden dat er poollicht was te zien was de verwachtte zonnewind meestal lager de de waargenomen zonnewind. Maar het model ENLIL wordt steeds beter, waarschijnlijk doordat de snelheid en kracht van CME's steeds beter wordt gemeten.

Reacties

Populaire posts van deze blog

Poollicht in Nederland

* foto's aangevuld op 23-09-2017
Poollicht ontstaat bij veel zonneactiviteit. Het is nu 2017 en we zitten daarmee in het dal van een 11-jarige cyclus waarin de zonneactiviteit toe en afneemt. Gemiddeld zijn er ongeveer 7 kansen per jaar om in Nederland en België wat te zien. Maar in piekjaren kan het vaker zijn, zo werd er in Duitsland in 2012 wel 21 keer een melding gemaakt.

Waar en wanneer moet ik kijken?
Een paar dingen zijn belangrijk.
Planning vooraf: als de zon een plasmawolk uitstoot (een Coronal Mass Ejection of CME) dan duurt het nog een tot drie dagen voordat het bij de aarde aankomt en poollicht veroorzaakt. Houd hiervoor websites als spaceweather.com en swpc.noaa.gov in de gaten. Het WSA-Enlil model rekent door wanneer de zonnewind of CME de aarde treft.Als het zover is dat er wat te zien zou moeten zijn dan wordt dat aangegeven op websites als poollicht.info en poollicht.be.Op het noordelijk halfrond ontstaat poollicht in een dikke band rond de noordpool. Omdat Nederlan…

Hyperfocale afstand

Stel dat je een foto wilt maken van een landschap met veel diepte. Hoe vertel je dan aan je camera dat alles scherp in beeld moet komen?
Je kan natuurlijk het diafragma dichtknijpen. Maar een kleine lensopening (groot F-getal) laat weinig licht door en de sluitertijden zullen toenemen.  Soms is dat geen optie zoals bij low light fotografie (poollicht) of wanneer je bewegingsonscherpte wil voorkomen. Een ander nadeel van een kleine lensopening is dat stof op de sensor zichtbaar wordt. En ook al knijp je het diafragma dicht, je moet nog steeds ergens op scherpstellen.


Paard in het winterse landschap van Myvatn, IJsland. Het vlekje boven het paard is een stofje op de lens en zichtbaar wegens het diafragma van f/16. (Canon EOS 450D, EF-S 18-55mm kitlens, 55mm, f/16, 1/50s, ISO 100)
Er is een andere oplossing, en dat is hyperfocaal scherpstellen (niet te verwarren met een hypervocaal, dat is iemand die de hele dag zingt). De methode maakt optimaal gebruik van de scherptediepte, of depth of…

Dorus

Je kan ver van huis op walvissafari gaan, maar het kan ook anders. Want deze hele week zwom er een jonge bultrug in de haven van Den Helder. Wat een apart gezicht als die enorme rug zo dichtbij uit het water komt!




Het dier trekt het nodige bekijks en heeft het blijkbaar naar zijn zin. Iemand heeft verzonnen dat hij (of zij) Dorus mag heten.